Śmierć na torach a podejmowanie decyzji w sytuacji krytycznej

Czy człowiek w sytuacji krytycznej zawsze działa racjonalnie?

To pytanie jest kluczowe.

Z perspektywy osoby stojącej obok wiele zachowań wydaje się absurdalnych.

„Dlaczego nie wysiadł?”

„Dlaczego nie uciekł?”

„Dlaczego stał?”

„Przecież było oczywiste, co należało zrobić”.

Problem polega na tym, że osoba obserwująca zdarzenie już zna jego przebieg. Człowiek znajdujący się wewnątrz sytuacji nie ma tego komfortu.

Nie wie, co wydarzy się za kilka sekund.

Nie zna zakończenia.

Nie ma czasu na spokojną analizę.

I właśnie dlatego wiedza o tym, co należy zrobić, nie zawsze oznacza zdolność do wykonania tego działania w sytuacji ekstremalnego stresu.

To fundamentalna różnica.

Przejazd kolejowy – miejsce, które już wcześniej nauczyło nas strachu

Każdy przejazd kolejowy jest w naszej świadomości miejscem potencjalnego zagrożenia.

Od dzieciństwa słyszymy o wypadkach na torach. Widzimy informacje o tragediach. Stoimy przy zamkniętym szlabanie i obserwujemy pociąg przejeżdżający z dużą prędkością.

I wtedy doświadczamy czegoś, czego nie trzeba nam tłumaczyć.

Huk.

Drgania.

Pęd powietrza.

Ogromna masa przemieszczającego się składu.

Świadomość, że człowiek znajdujący się w pobliżu torów jest wobec tej masy praktycznie bezradny.

Nierzadko są to tysiące ton przemieszczające się z prędkością, która sprawia, że czas na reakcję jest niezwykle krótki.

Takie doświadczenia zapisują się w naszej pamięci.

Wiemy, że przejazd kolejowy jest niebezpieczny.

I właśnie dlatego sytuacja, w której samochód znajdzie się pomiędzy zamkniętymi szlabanami, może być dla człowieka wyjątkowo obciążająca psychicznie.

Do realnego zagrożenia dochodzi bowiem jeszcze jeden element.

Bariera.

„Niewidzialna klatka”

Opuszczone szlabany mogą tworzyć coś w rodzaju „niewidzialnej klatki”.

Nie dlatego, że fizycznie uniemożliwiają opuszczenie przejazdu w każdej sytuacji. Chodzi o to, jak człowiek może odebrać tę sytuację.

Z jednej strony znajduje się tor i nadjeżdżający pociąg.

Z drugiej strony – zamknięta droga.

A pomiędzy nimi człowiek w samochodzie.

Nagle pojawia się poczucie osaczenia.

I właśnie tutaj zaczyna się problem podejmowania decyzji.

W sytuacji krytycznej człowiek może doświadczać reakcji takich jak zaprzeczanie, zamrożenie czy opóźnienie podjęcia decyzji. Nie każdy człowiek reaguje w identyczny sposób i nie każdy przechodzi przez te same etapy.

W swojej książce „The Unthinkable” Amanda Ripley, analizując zachowania ludzi podczas katastrof, opisuje charakterystyczną sekwencję reakcji: zaprzeczenie, podejmowanie decyzji i działanie.

Nie oznacza to, że każdy człowiek przechodzi przez identyczne fazy w tej samej kolejności.

Mechanizm jest jednak istotny.

Człowiek nie jest komputerem, do którego wystarczy wgrać procedurę, aby w odpowiednim momencie automatycznie ją wykonał.

W pierwszych sekundach zagrożenia może pojawić się szok, niedowierzanie, zawężenie uwagi, próba zrozumienia sytuacji.

Dopiero później pojawia się decyzja.

A następnie działanie.

I czasami właśnie tych kilku sekund brakuje.

Kiedy „nie niszcz mienia” staje się problemem

Jest jeszcze jeden element, który moim zdaniem zasługuje na szczególną uwagę.

Od dzieciństwa uczymy się respektować własność i cudze mienie.

Nie niszcz.

Nie uszkadzaj.

Nie przechodź przez zamkniętą barierę.

Respektuj zakaz.

To są prawidłowe zasady funkcjonowania w normalnym świecie.

Ale co się dzieje, kiedy człowiek znajduje się na przejeździe kolejowym, szlabany są zamknięte, a nadjeżdża pociąg?

Nagle może pojawić się konflikt dwóch wyuczonych zasad:

„Nie wolno niszczyć mienia”

oraz

„Muszę zrobić wszystko, aby ratować życie”.

Szlaban jest przecież fizycznym symbolem zakazu. Jest barierą, której normalnie nie wolno nam pokonywać.

I teraz oczekujemy od człowieka, że w ciągu kilku sekund przełamie ten wyuczony mechanizm i zrobi coś, czego przez całe życie uczono go nie robić.

Dlatego samo powiedzenie kandydatowi na kierowcę:

„Jeżeli znajdziesz się w takiej sytuacji, musisz się wydostać”

może być niewystarczające.

Bo czym innym jest wiedzieć, a czym innym wykonać.

Wiedza to nie wszystko

Właśnie dlatego uważam, że przygotowanie do sytuacji krytycznych powinno składać się co najmniej z trzech elementów:

1. Wiedza i wyszkolenie.

Człowiek musi wiedzieć, jakie zagrożenie występuje i jakie działania może podjąć.

2. Wyuczone reakcje.

W sytuacji ekstremalnej nie zawsze mamy czas na spokojne przypominanie sobie instrukcji. Pewne działania powinny być wcześniej przećwiczone.

3. Świadomość sytuacyjna.

Człowiek musi rozpoznać, że znalazł się w sytuacji, w której normalne zasady przestały być najważniejszym punktem odniesienia, a priorytetem stało się ratowanie życia.

Widziałem, jak przygotowuje się człowieka do sytuacji krytycznej

Nie muszę jednak szukać wszystkich przykładów w literaturze.

Sam miałem okazję obserwować szkolenie załóg okrętów podwodnych i ćwiczenie związane z awaryjnym opuszczeniem okrętu.

To doświadczenie bardzo dobrze pokazuje różnicę pomiędzy wiedzą a przygotowaniem do działania.

Podwodniak musi być przygotowany na sytuację, w której opuszczenie okrętu może oznaczać konieczność wykonania czynności skrajnie stresujących. Nie wystarczy więc powiedzieć mu, jak ma się zachować.

On musi to wcześniej przećwiczyć.

Ćwiczenie odbywa się w kontrolowanych warunkach. Marynarz znajduje się w specjalnej komorze treningowej, w której odwzorowywane są warunki związane z opuszczeniem okrętu. Woda, ograniczona przestrzeń, śluzy i konieczność samodzielnego wykonania kolejnych czynności powodują, że ćwiczenie nie jest wyłącznie intelektualnym zapoznaniem się z procedurą.

To jest doświadczenie.

Człowiek znajduje się w sytuacji, która dla organizmu jest realnym stresorem, a następnie musi wykonać określone czynności.

I właśnie to jest dla mnie najważniejsze.

Podwodniak nie tylko wie, co ma zrobić. On już to zrobił.

Kiedyś, w warunkach treningowych.

Bez realnego zagrożenia życia.

Ale jego organizm, jego pamięć i jego doświadczenie otrzymały informację:

„Znam tę sytuację. Wiem, co mam zrobić”.

To ma ogromne znaczenie w sytuacji rzeczywistej.

Dlaczego kierowca nie miałby ćwiczyć tego samego mechanizmu?

Tutaj wracamy do przejazdu kolejowego.

Jeżeli chcemy, żeby kierowca w sytuacji krytycznej potrafił pokonać fizyczną barierę, być może powinniśmy przestać traktować to wyłącznie jako informację przekazywaną podczas kursu.

Być może powinien tego doświadczyć.

W kontrolowanych warunkach.

Bezpiecznie.

Pod nadzorem instruktora.

Nie po to, żeby uczyć go niszczenia mienia.

Po to, żeby przełamać bardzo silną barierę mentalną:

„Nie wolno mi tego zniszczyć”.

W normalnym życiu to prawidłowy odruch.

W sytuacji zagrożenia życia priorytety mogą jednak wyglądać zupełnie inaczej.

Jeżeli człowiek nigdy wcześniej nie znalazł się w sytuacji, w której musi fizycznie pokonać szlaban, to w realnym zdarzeniu nie tylko podejmuje decyzję o ratowaniu życia. Musi jednocześnie przełamać własne wyobrażenie, że niszczenie bariery jest czymś niedopuszczalnym.

To może być dodatkowa sekunda.

A w sytuacji krytycznej sekunda może mieć znaczenie.

Dlatego szkolenie powinno nie tylko przekazywać wiedzę.

Powinno budować gotowość do działania.

Tak właśnie rozumiem różnicę pomiędzy człowiekiem poinformowanym a człowiekiem przygotowanym.

Kara czy przygotowanie?

Po każdym tragicznym zdarzeniu naturalną reakcją społeczną jest poszukiwanie winnego i sposobu, aby podobna sytuacja się nie powtórzyła.

Pojawiają się propozycje zaostrzenia kar, odebrania prawa jazdy, zwiększenia odpowiedzialności kierowców.

Sankcje mogą wpływać na zachowanie człowieka przed wystąpieniem zdarzenia.

Nie rozwiązują jednak innego problemu:

co zrobić, kiedy człowiek już znalazł się w sytuacji krytycznej?

Wtedy nie działa mandat.

Nie działa kara.

Nie działa przepis.

Działa człowiek.

A człowiek w sytuacji zagrożenia działa również tak, jak został wcześniej przygotowany.

Dlatego sama kampania informacyjna może nie wystarczyć. Informacja jest potrzebna, ale informacja nie jest jeszcze umiejętnością.

Możemy człowiekowi powiedzieć, co powinien zrobić.

Możemy sprawdzić jego wiedzę na egzaminie.

Możemy wyświetlić mu film.

Ale jeżeli chcemy naprawdę przygotować go do sytuacji krytycznej, czasami musimy pozwolić mu bezpiecznie przeżyć i przećwiczyć to, co w realnym zdarzeniu będzie musiał zrobić natychmiast.

Bo w sytuacji krytycznej nie mamy czasu na naukę

To jest dla mnie najważniejszy wniosek.

Przygotowanie człowieka do sytuacji krytycznej nie może kończyć się na przekazaniu mu informacji.

Musi obejmować również trening reakcji.

Bo kiedy pojawia się realne zagrożenie, nie mamy czasu na naukę.

Nie mamy czasu na szukanie instrukcji.

Nie mamy czasu na zastanawianie się, czy damy radę.

Wtedy pozostaje to, co człowiek wcześniej poznał, przećwiczył i utrwalił.

Wiedzieć, co należy zrobić, i potrafić to zrobić w chwili, kiedy na nas jedzie pociąg – to dwie zupełnie różne rzeczy.

I być może właśnie od tej różnicy powinniśmy zacząć rozmowę o bezpieczeństwie na przejazdach kolejowych.