Jak zwiększyć szanse na przetrwanie? Świadomość, decyzja i działanie w sytuacji krytycznej

Nie na wszystkie te pytania znajdziemy jednoznaczną odpowiedź. Na przebieg zdarzenia wpływają okoliczności, dostępny czas, charakter zagrożenia, przypadek i wiele czynników, na które człowiek nie ma wpływu. Istnieje jednak obszar, w którym możemy coś zmienić: nasze przygotowanie do działania.

Nie możemy przewidzieć każdego zagrożenia. Możemy jednak przygotować się na to, że ono wystąpi.

Co dzieje się z człowiekiem, gdy pojawia się zagrożenie?

W sytuacji krytycznej człowiek nie zawsze reaguje tak, jak sobie wcześniej wyobrażał. Nawet osoba przekonana o swojej odporności może przez chwilę nie rozumieć sytuacji, mieć trudność z podjęciem decyzji albo potrzebować czasu, aby zorientować się, co się wydarzyło.

Jedną z możliwych reakcji jest zamrożenie, określane również angielskim terminem freezing. Może ono objawiać się chwilowym zahamowaniem ruchu i ograniczeniem działania. Innym razem człowiek może próbować zaprzeczać temu, co widzi, szukać potwierdzenia u innych albo oczekiwać na czyjeś polecenie.

Nie należy jednak zakładać, że wszyscy reagują w ten sam sposób. Jedni natychmiast podejmują działanie, inni potrzebują chwili na ocenę sytuacji, a jeszcze inni mogą wykonywać proste czynności, ale mieć trudności z samodzielnym wyborem kolejnego kroku.

Na nasze zachowanie wpływają między innymi poziom stresu, wcześniejsze doświadczenia, zmęczenie, dostępne informacje i przygotowanie.

Warto zrozumieć ten mechanizm, ponieważ brak natychmiastowej reakcji nie zawsze oznacza brak wiedzy czy odwagi. Czasem człowiek po prostu nie potrafi jeszcze uporządkować tego, co właśnie zobaczył.

To właśnie wtedy szczególnego znaczenia nabiera obecność osoby, która potrafi zachować zdolność oceny sytuacji i wskazać innym konkretny kierunek działania.

Rola lidera: pomóc innym przejść od dezorientacji do działania

W sytuacji krytycznej nie zawsze liderem zostaje osoba posiadająca najwyższy stopień, formalne stanowisko czy największy zakres uprawnień. Czasem jest nim ten, kto jako pierwszy rozpoznaje zagrożenie i potrafi zakomunikować, co należy zrobić.

Spokojny głos, jasne polecenie i konkretny następny krok mogą pomóc ludziom odzyskać orientację. Zamiast wielu osób próbujących jednocześnie zrozumieć sytuację pojawia się wspólny punkt odniesienia.

Nie chodzi o to, by każdą sytuację rozwiązywać za innych. Chodzi o uruchomienie działania, ograniczenie chaosu i wykorzystanie umiejętności osób znajdujących się na miejscu.

W praktyce oznacza to również konieczność wcześniejszego przygotowania liderów do komunikowania się pod presją. Powinni oni wiedzieć, jak przekazywać krótkie i zrozumiałe instrukcje, jak sprawdzać, czy zostały wykonane, oraz jak dostosowywać sposób działania do zmieniających się okoliczności.

W kryzysie nie wystarczy wiedzieć, co należy zrobić. Trzeba jeszcze umieć przekazać tę wiedzę innym.

Dlaczego nie wystarczy analizować? Trzeba przygotować się do działania

Możemy znać zasady bezpieczeństwa, przeczytać instrukcje i obejrzeć wiele materiałów szkoleniowych. Jednak wiedza teoretyczna nie zawsze wystarcza, kiedy pojawia się rzeczywiste zagrożenie, presja czasu i silne emocje.

Dlatego tak ważne są ćwiczenia.

Powtarzanie podstawowych czynności pozwala lepiej je opanować. Ćwiczenie różnych wariantów zdarzeń uczy rozpoznawania sytuacji, a trening uwzględniający zmienne warunki pomaga przygotować się na moment, w którym rzeczywistość odbiega od scenariusza.

W szkoleniu wojskowym, ratowniczym czy pożarniczym nie chodzi wyłącznie o zapamiętanie procedury. Chodzi również o umiejętność jej zastosowania w odpowiednim momencie oraz rozpoznania sytuacji, w której trzeba ją zmodyfikować.

Powtarzalność ma znaczenie, ponieważ pozwala ograniczyć konieczność każdorazowego zastanawiania się nad każdym elementem znanej czynności. Nie oznacza jednak, że wytrenowany człowiek zawsze zareaguje prawidłowo. Stres, zmęczenie i nieprzewidywalny rozwój sytuacji mogą wpływać także na jego decyzje.

Dlatego dobre szkolenie powinno obejmować nie tylko ćwiczenie prawidłowych reakcji, lecz także rozpoznawanie błędów, wyciąganie wniosków i dostosowywanie działania do zmieniających się warunków.

W środowisku wojskowym często przywołuje się zasadę, że należy szkolić się tak, jak będzie się działać, a w działaniu wykorzystywać to, co zostało przećwiczone. Jej praktyczny sens jest prosty: jeśli oczekujemy skutecznego działania pod presją, musimy wcześniej stworzyć warunki do nauki i ćwiczenia.

Nie oznacza to, że każdą sytuację da się przewidzieć. Oznacza, że możemy zwiększyć liczbę sytuacji, w których będziemy potrafili rozpoznać zagrożenie i zareagować bez zbędnej zwłoki.

Działanie tak, ale nie bezmyślne

W przygotowaniu do sytuacji krytycznych łatwo wpaść w pułapkę hasła: najważniejsze to działać.

Działanie ma znaczenie, ale samo w sobie nie gwarantuje bezpieczeństwa. Niewłaściwa reakcja może pogłębić zagrożenie, doprowadzić do kolejnych poszkodowanych albo utrudnić pracę służbom ratowniczym.

Dlatego celem nie powinno być bezwarunkowe pomijanie analizy. Celem jest ograniczenie paraliżu i umiejętność przejścia od rozpoznania zagrożenia do właściwej reakcji.

Czasem będzie to natychmiastowa ewakuacja. Innym razem wezwanie pomocy, udzielenie pierwszej pomocy, znalezienie bezpiecznego schronienia albo wykonanie polecenia służb.

W niektórych sytuacjach konieczne będzie szybkie podjęcie decyzji na podstawie niepełnych informacji. W innych kilka sekund poświęconych na ocenę zagrożenia może uchronić nas przed poważnym błędem.

Nie chodzi o to, żeby zawsze działać natychmiast. Chodzi o to, żeby nie tracić czasu na bezczynność wtedy, gdy można i trzeba podjąć właściwe działanie.

Od przygotowania jednostki do odporności społecznej

Zagrożenia nie dotyczą wyłącznie żołnierzy, policjantów, strażaków czy ratowników medycznych. Mogą pojawić się na drodze, w zakładzie pracy, w domu, w szkole, w centrum handlowym czy podczas zdarzenia o charakterze kryzysowym na większą skalę.

W takich sytuacjach pierwszą osobą, która może udzielić pomocy, często jest zwykły świadek zdarzenia.

Nie musi on zastępować profesjonalnych służb. Powinien jednak wiedzieć, jak zadbać o własne bezpieczeństwo, jak wezwać pomoc, jak przekazać informacje dyspozytorowi i jak udzielać pomocy w granicach swoich umiejętności.

To właśnie podstawowe przygotowanie obywateli może mieć znaczenie w pierwszych minutach zdarzenia, zanim dotrą odpowiednie służby.

Im więcej osób potrafi rozpoznać zagrożenie, właściwie wezwać pomoc i wykonać podstawowe czynności ratownicze, tym większe mogą być możliwości udzielenia wsparcia na miejscu. Nie zastępuje to systemu ratownictwa ani odpowiedzialności państwa za bezpieczeństwo. Uzupełnia je.

W tym kontekście istotne znaczenie ma ochrona ludności i obrona cywilna. Odporność społeczna nie powstaje wyłącznie dzięki wyposażeniu, procedurom i planom działania. Zależy również od wiedzy, umiejętności i gotowości ludzi do współpracy.

Przygotowanie społeczeństwa może ograniczać część skutków kryzysów i ułatwiać służbom realizację ich zadań. Wymaga jednak edukacji, ćwiczeń oraz budowania świadomości, że bezpieczeństwo jest wspólną odpowiedzialnością.

Każdy z nas może być pierwszym ogniwem pomocy

Warto zmienić sposób myślenia o bezpieczeństwie. Nie powinniśmy zakładać, że w każdej sytuacji ktoś inny zareaguje za nas.

Nie oznacza to, że każdy ma podejmować ryzyko, wchodzić w niebezpieczne miejsca czy działać poza swoimi kompetencjami. Odpowiedzialność zaczyna się od rozpoznania zagrożenia, zadbania o własne bezpieczeństwo i podjęcia działań, które rzeczywiście mogą pomóc.

Czasem najważniejszą decyzją będzie opuszczenie zagrożonego miejsca. Czasem ostrzeżenie innych. Innym razem wezwanie służb albo udzielenie pierwszej pomocy.

Nie wszyscy musimy być profesjonalistami. Wszyscy możemy jednak przygotować się lepiej, niż jesteśmy przygotowani dzisiaj.

Przetrwanie zaczyna się przed kryzysem

Nie mamy wpływu na wszystkie zagrożenia, które mogą nas spotkać. Mamy jednak wpływ na to, jak jesteśmy do nich przygotowani.

Świadomość pozwala dostrzec ryzyko. Wiedza pomaga je zrozumieć. Ćwiczenia przygotowują do działania, a doświadczenie uczy rozpoznawać moment, w którym trzeba zmienić plan.

Nie każdą tragedię da się uniknąć. Nie każdy błąd da się wyeliminować. Możemy jednak zwiększać swoje szanse, ograniczać ryzyko i przygotowywać się do podejmowania lepszych decyzji.

To dotyczy nas samych, naszych rodzin, współpracowników i całego społeczeństwa.

Odporność zaczyna się od świadomości. Ale dopiero przygotowanie pozwala przełożyć ją na działanie.